Fieldlab Bestaanszekerheid: de burger centraal

Tijdens het Fieldlab Bestaanszekerheid bij Levensgebeurtenissen, georganiseerd door Realisatie IBDS en Digilab, onderzochten twintig teams van overheidsorganisaties hoe dat kan. Niet door nieuwe loketten te bouwen, maar door data op te halen bij de bron, die verantwoord te koppelen en dienstverlening proactief in te richten. In een simulatie van het Federatief Datastelsel (FDS) bleek: als techniek, standaarden en samenwerking samenkomen, werkt het verrassend soepel. 

Drie dagen experimenteren in het FDS

Van 24 tot en met 26 november 2025 werkten ruim honderd deelnemers in twintig multidisciplinaire teams aan de casus van Linda: een jonge moeder die gaat scheiden, moet verhuizen, hogere lasten krijgt en minder inkomen. Ze wordt werkloos en start als zzp’er. Linda raakt verstrikt in meerdere wetten, rechten en organisaties en heeft behoefte aan inzicht, overzicht en handelingsperspectief. 

Door haar reis te volgen zagen teams hoe elke verandering doorwerkt in meerdere organisaties tegelijk. Drie dagen lang onderzochten zij hoe verantwoord datadelen binnen een FDS burgers meer grip op hun situatie kan geven. De teams konden: 

• standaarden  beproeven, 
• data proactief laten stromen, 
• knelpunten in wet- en regelgeving blootleggen, 
• en vooral: ervaren wat dit voor een burger als Linda betekent. 

Door samen te bouwen, testen en aannames te checken, werden technische knelpunten én kansen snel zichtbaar. 

Samenwerken als één overheid

Bij de opening van het Fieldlab sprak Maarten Jonker, CIO van UWV, de aanwezigen toe. Hij vertelde dat de procedures en de regelingen van de overheid lastig zijn voor een grote groep Nederlanders. “Het ís ingewikkeld. Wij moeten het simpel maken door out-of-the-box te denken en te zorgen voor producten die vernieuwend zijn en die vertrouwd worden door burgers. Dat vraagt ook om samen te werken als één overheid. Niet omdat we dat al zijn, maar omdat we dat willen worden. Het vereist lef, energie en inzet om overheidsbreed dingen te maken”, aldus Jonker.   

De samenwerking bleek waardevol: drie dagen lang konden teams elkaar spreken, kansen verkennen en ontdekken hoe ze elkaar versterken. Het Fieldlab creëerde een omgeving waarin samenwerking op de werkvloer vanzelfsprekend werd. Gaandeweg het Fieldlab groeiden de teams dan ook zichtbaar naar elkaar toe. Helaas is die samenwerking niet altijd vanzelfsprekend, omdat iedere organisatie zijn eigen taken en prioriteiten heeft.  

Door Linda centraal te zetten ontdekten teams hoe sterk dienstverlening onderling samenhangt – en waar het in de praktijk misgaat. Zelfs wanneer instanties willen helpen, ervaren burgers vaak een woud van loketten, regelingen en formulieren. Het is een black box. Ook professionals zien vaak niet het hele plaatje. 

De belangrijkste conclusie is dan ook: het moet én kan veel eenvoudiger, als we de burger en ondernemer écht centraal zetten en onze systemen daarop inrichten. 

Dat vraagt om: 

• wetten vertalen naar digitaal uitvoerbare regels 
• databronnen identificeren en koppelen 
• standaarden adopteren  
• datadeling registreren in het Logboek Dataverwerking 
• realtime data ophalen bij de bron 
• verantwoord gegevens delen op basis van duidelijke afspraken

Het Fieldlab liet zien dat deze bouwstenen in samenhang werken, waardoor de black box openbreekt. De live demo van het gezamenlijke resultaat van alle teams bij de afsluiting toonde hoe Linda in één oogopslag kan zien waar ze recht op heeft – en wat er verandert als haar situatie wijzigt. 

“Absurd dat we mensen langs zeventien loketten sturen”

Hans Ouwehand, voorzitter van de Raad van Bestuur van het CAK, lid van de NDS-raad en voorzitter van het aanjaagteam Burger en Ondernemer Centraal, verwoordde het scherp: “Het is absurd dat we in zo’n complexe wereld kwetsbare mensen langs meerdere loketten sturen en dan verwachten dat zij volledig zelfredzaam zijn. Dat vergroot het wantrouwen in de overheid – en dat moet anders.” 

Volgens Ouwehand biedt de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS) precies die versnelling: van versnipperde loketten naar proactieve dienstverlening en één logisch loket voor burgers. Dat vraagt wel om keuzes: autonomie durven loslaten, data slim hergebruiken, standaarden adopteren en juridische belemmeringen oplossen.  

Werk samen en doe mee

De drie Fieldlab-dagen laten zien dat proactieve dienstverlening met verantwoord datadelen geen verre toekomst is, maar iets wat nú in ontwikkeling is. Tegelijkertijd is duidelijk dat geen enkele organisatie dit alleen kan. 

Wil je meer weten? Neem contact op met Realisatie IBDS.