Data-ethiek in de lucht: Wetterskip Fryslân over drones

In dit artikel vertellen twee betrokkenen over hun ervaringen met het ethische instrument DEDA (De Ethisch Data Assistent) en de impact van deze sessie op dit innovatieve project. Annet Wieringa is programmamanager digitalisering bij Wetterskip Fryslân, Ingrid Hazelhoff werkt als data-ethiek adviseur bij Wetterskip Fryslân. 

De aanleiding: integraal sturen

Het programma Digitale Transformatie van Wetterskip Fryslân droeg een casus aan. Slimme technologie wordt steeds toegankelijker. Bestuur, management en medewerkers hebben de behoefte om integraal en gebiedsgericht te sturen en te verantwoorden. Het gebruik van data is hierbij cruciaal. De mogelijkheden om data slim te gebruiken zijn oneindig, maar dit moet wel zorgvuldig gebeuren. Dit vraagt om reflectie en nadenken over ieders handelen; waarom doen we de dingen zoals we ze doen?  

Deze casus beschrijft het inzetten van drones om primaire waterkeringen op Schiermonnikoog te inspecteren. Deze keringen zijn lastig te beoordelen vanaf de grond. Bovendien bevinden zich daar vaak mensen, dieren, recreanten of betreft het zelfs gevoelige gebieden zoals in deze casus een militaire begraafplaats en een landingsplaats voor ambulante zorg. Daarom kunnen drones een goed middel zijn om deze essentiële onderdelen van een veilige waterinfrastructuur in de gaten te houden. 
 
Maar de inzet van drones riep direct data-ethische vragen op: Hoe gaan we om met privacy? Wat als mensen herkenbaar in beeld komen? Wie is eigenaar van de verzamelde data? En hoe zorgen we voor transparantie zonder de veiligheid van kritische infrastructuur in gevaar te brengen?  

Het doel: data-ethiek gaat niet vanzelf

Wetterskip Fryslân wilde voor de inzet van drones onderzoeken wat de impact van het project zou zijn. Het is beter om het gesprek te voeren over wat mis kan gaan, dan over wat misgíng. Ook zag het team de sessie als een manier om de samenwerking met stakeholders in de regio te verstevigen en van elkaar en andere waterschappen te leren. Tenslotte zag men het als een goede oefening om binnen de eigen organisatie meer bewustzijn rond data-ethiek te creëren. Data-ethiek gebeurt immers niet vanzelf.  

DEDA als data-ethisch kompas

Om deze vragen te verkennen, koos het waterschap voor een sessie met de De Ethisch Data Assistent (DEDA). DEDA helpt organisaties om op gestructureerde wijze ethische vraagstukken te bespreken en af te wegen. De sessie bracht een breed gezelschap van ongeveer 17 mensen samen: een dronepiloot, data-analisten, privacy officers, juristen, managers, HRM-specialisten, projectleiders rond innovatie of digitale transformatie en communicatieadviseurs. De diversiteit aan perspectieven zorgde voor rijke gesprekken en onverwachte inzichten. De deelnemers kwamen vanuit verschillende organisaties, waarbij experts van het hoogheemraadschap van Rijnland het Wetterskip waardevolle ondersteuning boden bij het toepassen van het DEDA-format. 

Waarden en dilemma’s

Tijdens de sessie kwamen verschillende waarden naar voren:  

• Transparantie: Hoe open kun je zijn over het proces, zonder risico’s te vergroten?  
• Privacy: Hoe ga je om met beelden waarop mensen te zien zijn?  
• Eigenaarschap van data: Wie mag de data gebruiken en beheren?  
• Veiligheid: Hoe bescherm je de digitale infrastructuur tegen misbruik? 

Een concreet data-ethisch vraagstuk was: Wat als een drone een overtreding vastlegt? Moet het gemeld worden als een drone een overtreding vastlegt? En wat betekent dat precies voor de dronepiloot, die mogelijk persoonlijk betrokken raakt? Waarden als privacy van de piloot en transparantie van de overheid stonden hier tegenover elkaar. Een transparante overheid deelt bij incidenten waar en wat er misging. Mogelijk herkennen mensen de dronepiloot, die wellicht beelden heeft gemaakt terwijl anderen dat als onprettig ervaren. Of als mensen niet weten dat de dronepiloot in dat gebied mag vliegen, zouden zij deze tijdens het werk onterecht kunnen aanspreken.  

Zowel de dronepiloot als de handhavers deelden hun perspectief. Ingrid vertelt: “Mensen gingen zich tijdens de sessie meer verantwoordelijk en betrokken voelen. Ook kregen ze meer inzicht in elkaars perspectieven. De dronepiloot zei: “Ja hallo, ík sta daar!” Dat schudde de groep wel even wakker, want veel van hen werken vanaf een kantoor. Binnen een grote organisatie bestaat soms versnipperde verantwoordelijkheid, waardoor onethisch handelen kan ontstaan. Door de verbinding in dit gesprek weer op te zoeken, zorgden we ervoor dat we manieren vonden om samen de verantwoordelijkheid te dragen.”  

Techniek: drones als hulpmiddel

Drones bieden veel voordelen voor inspectie en monitoring. Ze kunnen snel en efficiënt beelden verzamelen van moeilijk bereikbare gebieden. Maar de techniek brengt ook uitdagingen met zich mee: het blurren van beelden, het opslaan van data, het informeren van omwonenden, en het omgaan met onverwachte situaties. 

Met de DEDA-methode bedacht de groep een set actiepunten die antwoord gaven op hoe om te gaan met de data-ethische vraagstukken van deze casus. Dit waren manieren waarop de techniek binnen onze publieke waarden kan worden benut. Annet lichtte toe: “Deze actiepunten waren fijn, en sommigen zijn ook succesvol geïmplementeerd. Bijvoorbeeld betere communicatie bij drone-aanvragen en het plaatsen van bordjes om mensen in het gebied te informeren over dronevluchten. Toch vind ik de gesprekken die we tijdens de sessie voerden nóg waardevoller. De brede groep maakte onze blikken breder. Niet alleen die dag, want die ervaring nemen we allemaal mee terug naar ons dagelijkse werk.”  

Impact en vervolg

Een half jaar na de sessie volgde een evaluatie. De belangrijkste opbrengst: bewustwording. De gesprekken hadden impact en de actiepuntenlijst hielp om concrete stappen te zetten. Deelnemers gaven aan dat ze meer begrip kregen voor elkaars perspectieven. Enkele voorbeelden van de actiepunten waren:  

• Creëer duidelijkheid rond eigenaarschap van data.
• Maak het doel voor het gebruik van data expliciet en borg eventueel in (bestaande) processen.  
• Geef voorlichting aan omwonenden, bijvoorbeeld via een website, een krantenartikel of informatiefolder.  
• Plaats borden in de omgeving om aan te geven dat er dronevluchten worden uitgevoerd.  
• Maak foto’s van passanten direct wazig of anonimiseer op een andere manier.

Reflectie: wijs niet met het vingertje

Op de vraag wat Annet en Ingrid een volgende keer anders zouden doen, antwoordt Annet: “Meer aandacht voor het opwarmen van de groep. Breek het ijs voordat je over gevoelige kwesties gaat praten. Dit kan door alvast wat algemene ethische vraagstukken te delen die losstaan van de casus. Dan went men vast wat aan de manier van gespreksvoering. En vaker de koppeling maken naar de publieke waarden zodat mensen weten waarom we bepaalde effecten zorgelijk vinden.”  

Ingrid herkent dit: “Publieke waarden zijn essentieel bij data-ethiek. Innovatie heeft impact op mensen, dus kijk naar het concrete effect. Wat betekent het nu echt voor iemand? Vergeet niet dat je soms ook heel dicht komt bij de persoonlijke grenzen van iemand die een effect benoemt. Een veilige sfeer is belangrijk.”  

Een tip daarbij is: wijs niet met het vingertje. “Het gaat niet om wat je fout doet, maar om de kans het gesprek te voeren.” aldus Ingrid. “Zorg dat er altijd iemand in het team zit die kan prikkelen en doorvragen. En laat ruimte voor discussie, ook achteraf.”  

Als mensen zich gehoord voelen, kom je verder

Ethiek is geen checklist, maar een gesprek. Bij Wetterskip Fryslân heeft de inzet van DEDA bij het gebruik van drones geleid tot meer bewustzijn, betere samenwerking en een cultuur waarin dilemma’s bespreekbaar zijn. “Er is niet altijd een oplossing,” zegt Ingrid, “maar als mensen zich gehoord voelen, kom je wél verder."