Data inzetten voor scherpe keuzes
Interview met Tom Meinders, CDO Rijkswaterstaat
Tom Meinders is Chief Data Officer (CDO) bij Rijkswaterstaat (RWS). Het is een duobaan: met collega-CDO Solange van der Werff heeft hij de taken verdeeld. “Zij houdt zich bezig met onder meer standaarden, ; in mijn portefeuille zitten onderwerpen als datakwaliteit, data governance en AI.” Meinders heeft een achtergrond als verkeerskundige en deed in zijn werk bij Rijkswaterstaat steeds vaker dataprojecten. Zo groeide hij door naar adviseur data en sinds een half jaar is hij CDO. Zijn functie is onderdeel van de CIO Office, een stafafdeling die valt onder de CIO, die deel uitmaakt van het bestuur. “De CIO Office speelt een centrale rol bij strategie, kaders en governance op het gebied van digitalisering. Dat het op dat niveau is verankerd, laat zien dat Rijkswaterstaat data serieus neemt.”
Grote diversiteit aan data
Rijkswaterstaat is een grote organisatie (zo’n 11.000 medewerkers) met een breed palet aan activiteiten. Zoals het baggeren van vaarwegen, het onderhoud van bruggen en het verlenen van vergunningen voor lozingen op het oppervlaktewater. “Op al die terreinen hebben we data. Soms zijn we dataproducent, soms zijn we gebruiker of leverancier van data.”
De datavraagstukken waarmee Rijkswaterstaat te maken heeft, zijn net zo divers als de taken van de organisatie. Meinders legt uit dat er grote verschillen zijn tussen domeinen. Voor sommige domeinen, zoals watermanagement, is in wet- en regelgeving vastgelegd welke kwaliteit data moeten hebben en met wie deze mogen worden gedeeld. In andere domeinen is dat veel minder duidelijk. Zoals asset management: “Daar zijn veel mensen bij betrokken, het domein is heel breed en daardoor zijn de data veel diverser.” In algemene zin kan Meinders daarom weinig zeggen over de datavraagstukken bij Rijkswaterstaat: “Ons werk is breed en daardoor hebben we heel veel data. Het maakt mijn werk superleuk, want elke week leer ik wel iets waarvan ik nog niet wist dat we dat ook doen.”
Beeld: © Tom Meinders / RWS
Kernregistraties voor datagedreven werken
Hoe heeft Rijkswaterstaat haar datalandschap georganiseerd? Er wordt onderscheid gemaakt tussen drie soorten registraties: de (landelijke) basisregistraties, sectorregistraties die Rijkswaterstaat beheert (zoals het Nationaal Wegenbestand) en kernregistraties. De laag van kernregistraties is in wording. Deze zijn bedoeld voor intern gebruik. “Data uitwisselen binnen een domein gaat meestal wel. Maar als het gaat over het uitwisselen van data over domeinen heen, dan moet je weten welke data er zijn, welke je nodig hebt en of deze data betrouwbaar zijn. Daar zijn we met de kernregistraties mee bezig. Er komen er elf. Elf registraties die medewerkers van Rijkswaterstaat kunnen gebruiken.”
De kernregistraties zijn een belangrijke voorwaarde om het datagedreven werken in de organisatie te vergroten, vertelt Meinders. Op sommige plaatsen worden gegevens nog lokaal beheerd in documenten en spreadsheets. “Als straks de kernregistraties actuele en betrouwbare data leveren, dan kunnen mensen die data gebruiken en afscheid nemen van hun eigen bestanden.” Dat gaat natuurlijk niet vanzelf en dat weet Meinders ook. Medewerkers moeten hiervoor vertrouwde werkwijzen loslaten en vaak ook hun datageletterdheid vergroten. Rijkswaterstaat investeert daarom flink in het vergroten van het datavakmanschap van medewerkers, onder meer door opleidingen aan te bieden die passen bij wat een medewerker nodig heeft.
Een eigen AI-platform
De kernregistraties moeten er niet alleen voor zorgen dat data breder binnen de organisatie beschikbaar zijn. Ze zijn ook belangrijk voor het inzetten van AI. Rijkswaterstaat ontwikkelt een eigen, veilig AI-platform in een overheidsdatacentrum. “Daar ben ik best trots op. Voor zover wij weten, is dit een van de meer vergaande on-premise AI-initiatieven binnen de overheid. De data, de verwerking en het formuleren van de antwoorden gebeurt allemaal on-premise, gevoelige gegevens blijven binnen de daarvoor ingerichte Rijks- en overheidsomgevingen.” Om een AI-platform te voeden, zijn veel data nodig, data die goed beschikbaar moeten zijn. Dat werkt natuurlijk niet als data zijn opgesloten in lokale pdf’s en excelbestanden.
De tweede reden om data via kernregistraties toegankelijk te maken, is specifiek en urgent. Veel onderdelen van de Nederlandse infrastructuur hebben onderhoud nodig en daarvoor moeten scherpe keuzes gemaakt worden, vertelt Meinders. “Voor die keuzes hebben we data nodig.” Bijvoorbeeld om te bepalen welke brug als eerste wordt opgeknapt. Daarvoor heb je data nodig over onder meer het bouwjaar, welke materialen werden gebruikt, wat de levensduur daarvan is en hoeveel verkeer er over de brug gaat. “Het is bekend dat de opgave groot is en dat de beschikbare middelen zorgvuldig moeten worden ingezet. We moeten prioriteiten stellen op basis van feiten en risico's. Daarvoor hebben we data nodig.”
Gereed voor het Federatief Datastelsel
Meinders volgt de IBDS al een aantal jaren. Hij nam deel aan diverse werksessies en hoorde daar onder meer over het Federatief Datastelsel (FDS). Toen Rijkswaterstaat begon met het actualiseren van haar sectorregistraties, werd besloten om deze geschikt te maken voor deelname aan het FDS. “Het is een algemene regel dat hoe meer informatie je beschikbaar hebt, hoe betere dataproducten je kunt bouwen. Zeker als je AI toepast, want die kan adviseren welke databronnen je voor een bepaald vraagstuk kunt combineren. Daarin zit voor mij de grootste meerwaarde van het FDS: data vanuit de bron goed toegankelijk maken, zodat je deze op meerdere plekken kunt gebruiken. Daardoor kun je betere dataproducten bouwen.”
De eerste sectorregistratie die nu gereed wordt gemaakt voor het FDS, is het Nationaal Wegenbestand (NWB). “Een eerste quickscan liet zien dat we weinig hoeven te doen om deze geschikt te maken voor de afspraken en standaarden van het FDS. We gaan natuurlijk zien of dat ook echt zo is. Wat we leren passen we daarna toe bij de andere registraties.” Dit gebeurt stap voor stap, per registratie, om de organisatie niet te veel te belasten. In totaal gaat het om vijftien sectorregistraties, die variëren van registraties over ongevallen tot afvalmeldingen. Het team van Rijkswaterstaat die de sectorregistraties FDS-compliant maakt, wordt goed begeleid door het team van de IBDS, zegt Meinders.
Hackatons voor innovatie
Welke tips heeft Meinders voor zijn collega-CDO’s bij andere overheidsorganisaties? “Het gaat in ons vak veel over de kaders, over data governance en datakwaliteit. Natuurlijk is dat belangrijk, maar het is niet waarvoor je het doet. Welke vraag los je op met de data die je levert? Dáár gaat het om. Ik vind het ook daarom fijn dat ik bij een uitvoeringsorganisatie werk, want je ziet meteen waarvoor je het doet. In onze datastrategie staat dat elke medewerker de data heeft die nodig zijn voor zijn of haar werk. En dat ze die weten te gebruiken. Dat is het doel dat we als CDO’s voor ogen moeten houden.”
Een tweede tip is een praktische: organiseer een hackaton! Rijkswaterstaat gebruikt dat om innovatie aan te jagen. De drie zogeheten high5-hackatons die het tot nu toe organiseerde, waren een succes, vertelt Meinders. “Voor de hackaton worden IT’ers en gebruikers een week lang samen opgesloten om concrete oplossingen te bedenken. Aan het begin van de week spreken zij vaak vanuit verschillende perspectieven; aan het eind van de week spreken ze elkaars taal. Er komen leuke en bruikbare producten uit. En het geeft een enorme, positieve energie. Ik kan het iedereen aanraden.” Hij besluit: “Als je zelf zo’n hackaton wilt organiseren, kun je er alles over vinden op de website van Rijkswaterstaat.”